Trong Tricycle số mùa thu 2026 có đăng về tượng Phật Không Đầu được trưng bày ở New York. Trong bài còn chia sẻ ảnh bàn tay Phật được làm tại Sài Gòn, và ảnh phần thân đá xanh được chế tác thủ công tại Đà Nẵng. Chợt nhớ mình chưa viết chữ nào cho tác phẩm độc đáo này.
Bức tượng không có gương mặt hoàn chỉnh, với đôi tay bằng đồng phản quang, treo lơ lửng cách thân tượng một khoảng trống tạo cảm giác dị thường khó tả.
“The Light That Shines Through the Universe ” là tên chính thức của tác phẩm, do nghệ sĩ Mỹ gốc Việt Tuan Andrew Nguyen thực hiện.
Người nghệ sĩ đã từng chứng kiến một sự tàn phá qua tin tức trên TV năm 2001, khi Taliban cho phá hủy hai pho tượng Phật khổng lồ (1500 năm tuổi) được tạc vào vách đá ở thung lũng Bamiyan, Afghanistan, từng là điểm mốc chào đón trên Con đường Tơ lụa. Việc phá hủy kéo dài 25 ngày bất chấp áp lực quốc tế kêu gọi bảo tồn.
Tuan Andrew Nguyen khi đó ở độ tuổi giữa hai mươi. Anh trả lời trong Tricycle rằng hai pho tượng Bamiyan luôn mang đến cho anh một bài học sâu sắc về lẽ vô thường, về sự bất ổn của những gì ta tưởng là vĩnh cửu. Nó khiến người ta suy ngẫm về khái niệm tính không trong Phật giáo – không chỉ là sự mất mát hay không có thật, mà còn là không gian cho rất nhiều tiềm năng.
Tên tác phẩm bắt nguồn từ chính cái tên mà người dân địa phương từng gọi pho tượng lớn hơn trong hai pho tượng Bamiyan: “Salsal” – theo tiếng Hazaragi, có nghĩa là “ánh sáng chiếu xuyên qua vũ trụ.” Vào những ngày nắng ở New York, ánh sáng phản chiếu bất đối xứng trên đôi bàn tay đồng, lấp lánh chói chang.
Đôi bàn tay trong tượng gốc vốn đã mất từ nhiều thế kỷ trước được tác giả Nguyen tái hiện bằng đồng, đúc từ vỏ đạn pháo thu thập tại Afghanistan. Số vỏ đạn ấy được nấu chảy, đúc thành bát trước khi rời khỏi Afghanistan, qua Pakistan, rồi đến Việt Nam để được đúc lại thành đôi bàn tay ngay tại Sài Gòn.
Chuyện này hoàn thành nhờ sự giúp đỡ của nghệ sĩ thị giác Khadim Ali (một người Hazara, tộc người bản địa vùng Bamiyan, từng phải chạy trốn khỏi Afghanistan). Bạn Ali vẫn còn nhớ rõ những ngày thơ ấu từng trèo chơi trên bàn chân pho tượng Phật.
Hai bàn tay mang hai ấn (mudra) khác nhau: tay phải là ấn Vô Úy (Abhaya mudra) – biểu tượng của sự không sợ hãi; tay trái là ấn Thí Nguyện (Varada mudra) – biểu tượng của lòng từ bi, bao dung, rộng lượng.
Toàn bộ tác phẩm gồm bốn khối sa thạch lớn, giữ chặt với nhau bằng một lõi thép được vận chuyển bằng tàu biển từ Việt Nam sang New York, rồi lắp ráp vào ban đêm trong chưa đầy một tuần, cẩu lên từng phần một từ Đại lộ 10.
Tuan Andrew Nguyen sinh năm 1976 tại Sài Gòn, tị nạn tại Mỹ từ 3 tuổi, ở Oklahoma rồi Nam California. Anh từng học dự bị y khoa trước khi chuyển hướng, và tốt nghiệp cử nhân Mỹ thuật tại Đại học California, Irvine năm 1999, rồi lấy bằng Thạc sĩ Mỹ thuật tại California Institute of the Arts năm 2004. Sau đó anh trở về Việt Nam, đồng sáng lập không gian triển lãm Sàn Art tại TP.HCM.
.
Khi sống tại Mỹ, mình mới bắt đầu cảm thấy biết ơn những dự án Nghệ thuật công cộng. Nó luôn trao cho mình những khoảng trống trong tâm trí khi được chiêm ngưỡng và cũng thật thú vị khi chứng kiến cách người khác tương tác với nó.
Nghệ thuật công cộng hiện diện một cách bình thường và lạ lùng, giữa nhịp sống thường nhật, trên đường đi làm, ở giữa một không gian không dự tính. Nó xuất hiện khi ta không hề chuẩn bị tâm thế để chiêm nghiệm. Chính vì thế tác phẩm có thể chạm vào cả những người chưa từng nghĩ mình sẽ đứng trước một tác phẩm nghệ thuật.
Một tác phẩm như bức tượng này đã biến không gian chung thành nơi chốn cho ký ức tập thể, cho những câu chuyện bị lãng quên được kể lại theo một cách độc đáo riêng có.
Và một khắc nào đó hữu duyên, ta thấy mình như được vỡ ra từ một công án thiền.
